Muzeum Produkcji Zapałek w Częstochowie to zespół wystawowy i zabytkowy zakład produkcyjny działający przy dawnych Częstochowskich Zakładach Przemysłu Zapałczanego SA. Zajęcia wystawowe mieszczą się w dwóch salach, a główną atrakcję tworzy park maszynowy oraz linia produkcyjna wykorzystywana do 2010 roku.
Historia fabryki
Zakład zainicjowali wrocławscy przedsiębiorcy Karol von Gehlig i Julian Huch. Fabryka powstała w rok 1881, a produkcję rozpoczęto w 1882 roku. W 1910 roku zakład kupiło Towarzystwo Akcyjne Sachs i Piesch, które rozbudowało częstochowską fabrykę po zamknięciu zakładu w Tomaszowie Mazowieckim.
W 1912 roku właścicielem zostało petersburskie Towarzystwo Akcyjne W.A. Łapszyn. W 1913 roku w zakładzie nakręcono film dokumentalny "Pożar zapałczarni 16 czerwca 1913 roku"; straty oszacowano wówczas na 150 tys. rubli. Charakterystycznym znakiem handlowym produkcji były pudełka z etykietą przedstawiającą czarnego kota, których podrabianie odnotowano jeszcze w okresie międzywojennym.
W latach 1922–1923 fabrykę nabyło Polskie Towarzystwo Przemysłu Zapałczanego SA, a po utworzeniu Polskiego Monopolu Zapałczanego w 1925 roku zakład wydzierżawiono Spółce Akcyjnej do Eksploatacji Państwowego Monopolu Zapałczanego. Po pożarze z 18 czerwca 1930 roku zakład szybko zmodernizowano i wyposażono w maszyny firmy Durlach, wyprodukowane w latach 1926–1930.
W czasie II wojny światowej fabryka działała pod niemieckim zarządem. Po wojnie przeszła na własność państwa, a od 1951 roku funkcjonowała pod nazwą Częstochowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego. W 1997 roku przekształcono ją w pracowniczą spółkę akcyjną.
Co obejmuje ekspozycja?
Główną częścią muzeum jest niedziałająca od 2010 roku fabryka z zachowanym parkiem maszynowym. Ekspozycja pokazuje cały cykl produkcyjny zapałek od obróbki drewna po pakowanie gotowych pudełek. Technologia nie zmieniła się w praktyce od 1913 roku do czasów współczesnych.
W głównej sali znajdują się dokumenty związane z przemysłem zapałczanym oraz stała wystawa "Rzeźby z jednej zapałki" autorstwa Anatola Karonia. Druga sala prezentuje kolekcję etykiet pudełek po zapałkach — filumenistyczną wystawę z etykietami z okresu dwudziestolecia międzywojennego, z czasów powojennych oraz współczesnych. Do 2010 roku w zakładzie produkowano m.in. serię Black Cat oraz zapałki grillowe, kominkowe, sztormowe i reklamowe.
Jak wyglądała linia produkcyjna?
Proces produkcji obejmował wiele kolejnych etapów, wśród których znajdowały się przygotowanie drewna, formowanie patyczków i końcowe pakowanie, a poszczególne operacje odbywały się przy użyciu maszyn z początku XX wieku. Typowe etapy produkcji to:
- przygotowanie drewna osikowego lub olchowego i wyrzynanie dłuższych wyrzynek;
- złuszczanie wyrzynek do cienkich płyt o grubości około 2,2 mm;
- cięcie na patyczki o wymiarach 2,2 × 2,2 mm, impregnacja i suszenie;
- polerowanie, segregowanie, pneumatyczne podawanie do automatów i nabijanie w ramy automatów;
- nasycanie końcówek parafiną, formowanie łebków przez zanurzenie w masie zapałczanej, suszenie i wybijanie z otworek;
- układanie zapałek w kasetach oraz napełnianie pudełek w ładownicach.
Obecny stan i wydarzenia po 2000 roku
Przy fabryce otwarto muzeum w 2002 roku. W 2008 roku zakład poniósł straty w wyniku pożaru z 15 marca — oszacowano je na co najmniej 2,5 mln zł. Od 2010 roku produkcja została wstrzymana, a muzeum w tym samym roku wpisano do rejestru zabytków. Władze muzeum zgłosiły wniosek o uznanie fabryki za Pomnik Historii. W kolejnych latach podejmowano próby komercjalizacji i sprzedaży zakładu; w 2013 roku komornik nie znalazł nabywcy, a w 2015 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył w sądzie wniosek o upadłość.
Podsumowanie
- Fabryka założona w rok 1881, produkcja rozpoczęta w 1882 roku.
- Muzeum prezentuje zabytkową linię technologiczną z lat 30. XX wieku oraz park maszynowy.
- Ekspozycje obejmują dokumenty, rzeźby z jednej zapałki i kolekcję etykiet filumenistycznych.
- Zakład przestał produkować w 2010 roku; wcześniej notowano poważne pożary w 1913, 1930 i 2008 roku.
- Obiekt wchodzi w skład Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.
Informacje praktyczne
- Adres: Ogrodowa 68, 42-200 Częstochowa — wyznacz trasę w Google Maps
- Telefon: +48602462285
- Strona internetowa: zapalki.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,4 (950 opinii)
