Michał Czartoryski — dominikanin i męczennik

Jan Franciszek Konrad Czartoryski, znany jako o. Michał Czartoryski OP, pochodził z rodu książęcego i został dominikaninem. Zyskał pamięć jako kapelan powstańczy i męczennik, beatyfikowany przez Jana Pawła II w 1999 roku.

Pochodzenie, młodość i wykształcenie

Urodził się jako szóste z dwanaściorga dzieci Jadwigi z Dzieduszyckich i księcia Witolda Leona Czartoryskiego. Ochrzczono go 3 marca 1897 w jarosławskiej kolegiacie i nadano imiona Jan Franciszek Konrad. W dzieciństwie przeszedł ciężką szkarlatynę, po której doznał znacznego uszczerbku słuchu; z niedosłuchem zmagał się przez całe życie.

Początkową edukację otrzymał w domu; w 1910 rozpoczął naukę w Polskim Ognisku Wychowawczo-Wiejskim w Starej Wsi koło Mińska Mazowieckiego. Szkoła kładła nacisk na wychowanie społeczno-religijne oraz elementy skautowe. Studia na Politechnice Lwowskiej rozpoczął jesienią 1917, ale wielokrotnie je przerywał z powodu służby wojskowej; dyplom ukończył dopiero w 1926 roku.

Służba wojskowa w latach 1915–1920

Jako młody człowiek zgłosił się do służby wojskowej; w październiku 1915 odbył kurs szkoły oficerskiej armii austro-węgierskiej, skąd został zwolniony z powodu słabego słuchu. Po odzyskaniu niepodległości zgłosił się jako ochotnik do obrony Lwowa i działał tam jako sanitariusz oraz oficer ordynansowy przy sztabach jednostek frontowych.

W czasie wojen 1918–1920 brał udział w działaniach na froncie lwowskim i w okresie formowania oddziałów Armii Ochotniczej. Po wojnie został zweryfikowany jako podporucznik rezerwy artylerii. Za udział w walkach i zasługi otrzymał kilka odznaczeń, m.in. Krzyż Obrony Lwowa i Krzyż Walecznych.

Droga zakonna i posługa duszpasterska

W 1926 rozpoczął seminarium archidiecezjalne we Lwowie, a rok później wstąpił do zakonu dominikanów, przyjmując imię zakonne Michał. Pierwszą profesję złożył 25 września 1928, a śluby wieczyste potwierdził 25 września 1931. Święcenia kapłańskie przyjął 20 grudnia 1931 w rodzinnym Jarosławiu.

Jako zakonnik pełnił zadania wychowawcze i formacyjne: był magistrem nowicjuszy, studentów i braci konwersów oraz współpracował z ruchem akademickim SKMA „Odrodzenie”. Nadzorował budowę konwentu i domu studiów prowincji dominikanów na Służewie w Warszawie.

Męczeństwo podczas Powstania Warszawskiego

W lipcu 1944 przybył z Krakowa do klasztoru na Służewie. 1 sierpnia, w dniu wybuchu Powstania Warszawskiego, zgłosił się na ochotnika do dyspozycji dowództwa na Powiślu i został mianowany kapelanem III Zgrupowania AK „Konrad”. Spowiadał, udzielał sakramentów i odprawiał msze święte w różnych miejscach, także w prowizorycznych schronieniach i szpitalach polowych.

Po kapitulacji Powiśla postanowił pozostać przy najciężej rannych w szpitalu w piwnicach przy skrzyżowaniu Tamka i Smulikowskiego. Niemcy, wkraczając do szpitala, zażądali zdjęcia habitu; gdy odmówił, został zastrzelony razem z wieloma innymi pacjentami i tam też spalono jego ciało. Podczas powojennej ekshumacji nie udało się zidentyfikować jego szczątków.

Beatyfikacja, duchowość i upamiętnienie

Proces beatyfikacyjny kandydatów-męczenników II wojny światowej rozpoczął się oficjalnie w 1992 roku, a akta polskiego procesu przekazano do Rzymu w 1994. Dekret o męczeństwie 108 osób został promulgowany 26 marca 1999. Jan Paweł II beatyfikował o. Michała 13 czerwca 1999 podczas Mszy na pl. Józefa Piłsudskiego w Warszawie.

Jego zapiski duchowe z lat 1926–1944 ukazują głębokie pragnienie doskonałości duchowej i gotowość poświęcenia. W 2005 Rada Miasta Jarosławia ustanowiła go patronem miasta. Upamiętnienia związane z jego osobą znajdują się m.in. w Jarosławiu, w Żurawnie oraz w kaplicach i freskach poświęconych męczennikom II wojny światowej.